Độc đáo lễ Ét Đông của đồng bào Ba Na

Qua nghi thức, lễ vật và sự tham gia của các thế hệ, Ét Đông (hay còn gọi là Tết ăn dúi) góp phần gìn giữ phong tục, trao truyền những giá trị văn hóa của cộng đồng.

Lễ vật đặc biệt

Làng Kon Brắp Ju hiện có 186 hộ dân, với 869 nhân khẩu, hầu hết là đồng bào Ba Na (nhánh Jơ Lâng). Trong đời sống của cộng đồng nơi đây, lễ Ét Đông là một phong tục được duy trì qua nhiều thế hệ, gắn với thời điểm cây lúa đơm bông, kết trái.

Tại làng, lễ thường được tổ chức vào khoảng giữa tháng 10 hàng năm, khi người dân hướng sự quan tâm đến mùa vụ và cầu mong cây lúa không bị côn trùng, chim, chuột phá hoại, gia đình khỏe mạnh, cuộc sống đủ ăn, đủ mặc, bình an.

Một nét đặc biệt trong lễ Ét Đông là con dúi được chọn làm lễ vật hiến sinh. Đây là loài vật quen thuộc với đời sống của người Ba Na, thường gắn với môi trường rừng và nương rẫy.

Già làng A Lát cho biết: “Con dúi được ông bà mình sử dụng trong lễ từ lâu đời. Đây là con vật quen thuộc với cuộc sống của người dân, gắn với rừng, với nương rẫy. Dúi rất hiền, không phá phách mùa màng của người dân và có sức sống mãnh liệt.

Việc đưa con dúi vào tế lễ là thể hiện lòng thành của bà con, cầu mong cho mùa màng tốt tươi, cuộc sống bình an, khỏe mạnh. Những điều này được người già truyền lại cho con cháu, nên thế hệ sau tiếp tục thực hiện”.

Cùng với lễ vật, các công việc chuẩn bị cho lễ Ét Đông cũng được thực hiện theo sự hướng dẫn của những người lớn tuổi trong làng.

Các gia đình cũng phải chuẩn bị những vật dụng cần thiết cho nghi lễ. Đây cũng là dịp để lớp trẻ trực tiếp tham gia, qua đó hiểu hơn về phong tục mà cộng đồng đang gìn giữ.

Các nghi thức truyền đời

Khoảng một tháng trước ngày lễ chính thức, già làng tổ chức họp dân để thông báo thời gian, thống nhất các phần việc và định ngày tổ chức. Dân làng cùng bàn việc sửa sang nhà rông, làm cây nêu, vệ sinh khu vực sinh hoạt chung; các gia đình chuẩn bị con dúi, rượu cần và những lễ vật theo phong tục.

Trước đây, lễ Ét Đông kéo dài 7 ngày. Hiện nay, để phù hợp với đời sống sản xuất và sinh hoạt, cộng đồng thống nhất rút còn 3 ngày nhưng vẫn giữ những nghi thức chính.

Ngày đầu tiên, dân làng tập trung tại nhà rông để làm cồng làng và mỗi gia đình làm một cây nêu nhỏ, đặt tại khu vực được phân chia bên trong nhà rông. Tại nhà, các gia đình chuẩn bị cây “hang” từ cây lồ ô, để đính con vật hiến sinh và trang trí theo phong tục. Cùng với đó là cỏ tranh, lá chuối, ống lồ ô, rượu cần và các món ăn truyền thống.

Sáng ngày thứ hai, ngày chính của lễ Ét Đông, tiếng trống hiệu vang lên tại nhà rông báo hiệu nghi lễ bắt đầu. Các gia đình mang con dúi đã luộc chín, cột trên cây “hang” và trang trí theo phong tục. Phía trên cây có tim nến để thắp trong lúc làm lễ.

Cây "hang" và cỏ tranh được cắm vào bình rượu cần và để tựa vào cây nêu thẳng hàng ở giữa nhà rông. Một sợi chỉ được dùng để nối tất cả cây nêu của các hộ gia đình, thể hiện sự gắn bó và tinh thần đoàn kết của cộng đồng.

Khi lễ vật đã được sắp xếp, già làng tiến hành nghi lễ, cầu khấn Yàng phù hộ cho mùa màng tốt tươi, không bị côn trùng, chim, chuột phá hoại; cầu mong dân làng khỏe mạnh, đủ ăn, đủ mặc và gia đình bình an.

Sau phần lễ chung, từng gia đình tiếp tục làm lễ tại khu vực của mình trong nhà rông, rồi thực hiện nghi thức trước cửa chính nhà rông.

Buổi sáng kết thúc, người dân trở về nhà chuẩn bị thức ăn, nước uống. Khoảng 11 đến 12 giờ trưa, gia đình già làng và các chức sắc quay lại nhà rông, tiếp tục làm lễ, khấn Yàng.

Xong việc, già làng đánh trống hiệu, các gia đình mang thức ăn đến nhà rông, tiếp tục phần lễ của gia đình, mời khách và các gia đình khác cùng cầu chúc điều tốt đẹp, ăn thức ăn, uống rượu cần.

Tiếng nói cười, lời chúc tụng hòa cùng cồng chiêng và những điệu xoang, tạo nên không khí sinh hoạt cộng đồng kéo dài đến chiều tối. Con vật hiến sinh được gác lên giàn để giữ lại đến ngày hôm sau.

Ngày thứ ba, dân làng tiếp tục tập trung về nhà rông để làm lễ, cầu khấn Yàng phù hộ cho cộng đồng. Sau phần lễ, con dúi được hạ xuống để mọi người cùng ăn, uống rượu cần, giao lưu và chúc tụng nhau trong tiếng cồng chiêng. Đến chiều tối, các gia đình dọn dẹp nhà rông và khu vực sinh hoạt chung, kết thúc lễ Ét Đông.

Năm nay, lễ Ét Đông còn mang ý nghĩa đặc biệt khi lần đầu được tổ chức tại nhà rông mới sau khi nhà rông cũ bị hỏa hoạn vào năm trước. Bộ cồng chiêng chính của làng và nhiều trang phục truyền thống cũng bị thiêu cháy.

Nhà rông mới không lớn, không bề thế do nguồn nguyên liệu hạn chế. Người dân tận dụng phần gỗ còn sử dụng được từ nhà rông cũ, cùng nhau cắt tranh và lấy thêm cây trong vườn nhà để dựng lại.

Dù còn đơn sơ, nhà rông mới vẫn là nơi tiếng trống hiệu, cồng chiêng, xoang, ché rượu cần và những bữa ăn chung tiếp tục hiện diện. Việc người dân cùng dựng lại nhà rông và duy trì lễ Ét Đông cho thấy những giá trị văn hóa có thể tiếp tục được nối dài bằng chính sự chung sức của cộng đồng.

Trực tiếp tham gia lễ hội, tìm hiểu đời sống văn hóa của đồng bào Ba Na nhánh Jơ Lâng. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Phạm Huy Đằng, đến từ xã Đăk Rơ Wa, ấn tượng với cách người dân tham gia tự nhiên và cùng nhau giữ gìn không gian sinh hoạt chung.

“Điều tôi ấn tượng nhất là sự tham gia rất tự nhiên của bà con. Mọi người cùng chuẩn bị lễ, cùng thực hiện nghi thức, rồi cùng ăn uống, giao lưu, đánh cồng chiêng và múa xoang. Qua đó có thể cảm nhận được văn hóa truyền thống vẫn đang hiện diện trong đời sống của người dân”, nghệ sĩ nhiếp ảnh Phạm Huy Đằng chia sẻ.

Cộng đồng gắn kết

Lễ Ét Đông ở Kon Brắp Ju cũng là dịp để người dân trong làng gặp gỡ, chia sẻ và gắn kết sau những ngày lao động. Người già, thanh niên, phụ nữ và trẻ em đều tham gia, mỗi người một phần việc.

Dù từng gia đình có không gian tế lễ riêng, các hoạt động đều hướng về nhà rông, nơi cộng đồng cùng thực hiện nghi lễ, ăn uống, giao lưu và gửi đến nhau những lời chúc tốt đẹp. Với người dân Kon Brắp Ju, việc các thế hệ cùng tham gia còn giúp lớp trẻ hiểu hơn về phong tục của cha ông.

Đồng chí A Pháp - Bí thư Chi bộ thôn 1, xã Kon Braih cho biết, lễ Ét Đông vừa là nghi lễ cầu mong mùa màng thuận lợi, gia đình khỏe mạnh, cuộc sống bình an, vừa là dịp để bà con gặp gỡ, sinh hoạt cùng nhau.

“Điều quan trọng nhất là bà con cùng tham gia, cùng thực hiện nghi lễ và cùng sinh hoạt với nhau. Qua đó tình đoàn kết trong làng được gắn bó hơn. Chúng tôi mong muốn giữ lễ Ét Đông như một phong tục của cộng đồng để con cháu sau này vẫn biết và tiếp tục thực hành những giá trị văn hóa tốt đẹp của ông bà”, đồng chí A Pháp nói.

Ngày nay, lễ Ét Đông vẫn giữ những nghi thức chính của một lễ cầu mùa, cùng cây nêu, lễ vật, rượu cần, cồng chiêng, múa xoang và những bữa ăn chung trong nhà rông.

Đây cũng là những yếu tố có thể tạo sức hút cho du lịch văn hóa ở phía Tây Quảng Ngãi, nếu được giới thiệu phù hợp, tôn trọng phong tục và để người dân địa phương giữ vai trò chủ thể.

Sau những đổi thay, người dân Kon Brắp Ju vẫn cùng nhau thực hành nghi lễ theo phong tục của làng. Nhà rông vẫn là nơi các thế hệ gặp gỡ, người lớn hướng dẫn lớp trẻ, các gia đình cùng góp sức cho ngày lễ.

Từ những sinh hoạt bình dị ấy, lễ Ét Đông được duy trì qua từng mùa lúa và tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa của cộng đồng.